زمان تقریبی مطالعه: 39 دقیقه
 

تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس‌ (کتاب)





«تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس»، از آثار عرفانی امام خمینی ، به زبان عربی است. موضوع کتاب، عرفان نظری و شرح مباحث مهمی چون صفات، اسماء و افعال الهی با نگرش عارفانه است.

فهرست مندرجات

۱ - معرفی اجمالی کتاب
۲ - تعلیقات بر شرح فصوص الحکم
       ۲.۱ - دیدگاه امام خمینی درباره اسمای الهی
       ۲.۲ - دیدگاه امام درباره حضرات خمس
       ۲.۳ - دیدگاه امام در میزان تمیز اسماء ذات
       ۲.۴ - نظر امام خمینی درباره جعل
       ۲.۵ - دیدگاه امام درباره اعیان
       ۲.۶ - نظر امام درباره جواهر جنسیه
       ۲.۷ - ترتیب حضرات خمس و عوالم کلیه از نگاه امام خمینی
       ۲.۸ - دیدگاه امام درباره حمد فعلی و حالی و قولی
       ۲.۹ - نظر امام خمینی در اطلاق عبد بر پیامبر
       ۲.۱۰ - دیدگاه امام درباره معنی حکمت
       ۲.۱۱ - دیدگاه امام خمینی درباره عبارت «و ان شئت قلت ان یری عینه»
       ۲.۱۲ - نظر امام درباره عبارت «العجز عن درک الادراک ادراک»
       ۲.۱۳ - کلام امام درباره جمله «هو للحق بمنزلة انسان»
       ۲.۱۴ - دیدگاه امام درباره حقیقت معراج
       ۲.۱۵ - نظر امام دباره کلام نفسی
       ۲.۱۶ - دیدگاه امام درباره حادث
       ۲.۱۷ - نظر امام خمینی درباره تنزیه
       ۲.۱۸ - کلام امام درباره ملک استخلاف
       ۲.۱۹ - نظر امام درباره جمله «مقام تلوینی که از مقام تمکین بالاتر است»
       ۲.۲۰ - حدیث «لو دلیتم بحبل الهبط علی الله» از نگاه امام
       ۲.۲۱ - دیدگاه امام دباره حدیث «اولیائی تحت قبابی»
       ۲.۲۲ - نظر امام درباره اسم
       ۲.۲۳ - دیدگاه امام خمینی درباره تخلل خلیل
       ۲.۲۴ - نظر امام درباره ضمیر هو در قل هو الله
       ۲.۲۵ - سخن امام درباره فنا
       ۲.۲۶ - کلام امام در مورد «بطن‌ام»
       ۲.۲۷ - دیدگاه امام درباره حدیث قدح شیر
       ۲.۲۸ - کلام امام خمینی در مورد جمله «ان للربوبیة سرا و هو انت»
       ۲.۲۹ - مراد امام از جمله «الظل لا وجود له الا بالشخص»
       ۲.۳۰ - مراد امام از جمله «اذ القلب لیس اوسع من الوجود»
       ۲.۳۱ - کلام امام در فص شعیبی
       ۲.۳۲ - دیدگاه امام درباره عقل اول
       ۲.۳۳ - مراد امام از اذن خدا
       ۲.۳۴ - دیدگاه امام در مسئله طی الارض
       ۲.۳۵ - نقد سخن شارح درباره عدم نص نبی
       ۲.۳۶ - دیدگاه امام درباره مقام حضرت اسمائیه
       ۲.۳۷ - دیدگاه امام درباره افتقار
۳ - تعلیقات بر مصباح الانس
       ۳.۱ - دیدگاه امام درباره اسم مستأثر
       ۳.۲ - کلام امام درباره جمله «و التحقیق ان کون الحق»
       ۳.۳ - نقد امام بر قائلین به واسطه بین وجود و عدم
       ۳.۴ - نظر امام درباره اعتبارهای فیض
       ۳.۵ - نظر امام درباره نسبت جوهر و عرض
       ۳.۶ - دیدگاه امام در ادراک روحانی جملی
       ۳.۷ - کلام امام درباره جمله «بل التحقیق ان ذلک القاصر»
       ۳.۸ - دیدگاه امام درباره وجود مطلق
       ۳.۹ - کلام امام درباره نسبت مفهوم وجود
       ۳.۱۰ - دیدگاه امام درباره اثبات وجود کلی طبیعی
       ۳.۱۱ - کلام امام درباره جمله «الثانی یقتضی ان»
       ۳.۱۲ - دوشبهه درباره وجود مطلق
       ۳.۱۳ - دیدگاه امام درباره علم خداوند
       ۳.۱۴ - دیدگاه امام درباره ابداع و اختراع
       ۳.۱۵ - کلام امام درباره «ظلمت»
       ۳.۱۶ - کلام امام درباره تحقق جعل به اقتران
       ۳.۱۷ - سخن امام در مورد جمله «و اما الاسم الله»
۴ - فهرست منابع
۵ - پانویس
۶ - منبع

۱ - معرفی اجمالی کتاب



این تعلیقات را امام خمینی در دوره هفت ساله حضور در دروس عرفانی آیة الله شیخ محمد علی شاه آبادی رحمة‌الله‌علیه ، در قم (از ۲۷ تا ۳۴ سالگی: ۱۳۴۷- ۱۳۵۴ ق، برابر با ۱۳۰۷- ۱۳۱۴ ش و ۱۹۲۸- ۱۹۳۵ م)، نوشته است.
[۱] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۴، مقدمة الناشر.
آخرین تعلیقه امام خمینی بر «مصباح الانس»، ۲۶ جمادی الثانی ۱۳۵۵ ق، در خمین نوشته شده است.
[۲] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۳۱۱.
امام خمینی در تعلیقات بر شرح قیصری بر فصوص الحکم ، به عنوان یکی از آن مصلحانی ظاهر می‌شود که هم فلسفه را قبول دارد، هم منطق را و هم عرفان را، اما در صدد بیان هیچ یک از آنها نیست، بلکه هدفی دیگر را دنبال می‌کند که همان تفاهم بین عرفان ابن عربی با معارف شیعه است، لذا گاهی دیدگاه‌های فلسفی و یا عرفانی قیصری را رد کرده و در مقابل آن، نظریه‌ای جدید را ارائه می‌دهد تا این هدف را به پیش برد.
[۳] بررسی دیدگاه‌های اختلافی امام خمینی در تعلیقه بر مقدمه و شرح قیصری بر فصوص الحکم ابن عربی، دکتر عبد الرضا مظاهری، ص۱۲۴.
همان طور که از عنوان کتاب پیداست، این تعلیقات، در دو بخش تنظیم و تالیف شده است.

۲ - تعلیقات بر شرح فصوص الحکم



برخورد امام خمینی با «فصوص الحکم» ابن عربی، یک برخورد منصفانه و در عین حال نقادانه است و از همان ابتدا با دیدی منفی به آن نمی‌پردازد؛ به همین دلیل است که از ۲۲۸ تعلیقه، تنها ۸۰ تعلیقه آن، جنبه انتقادی دارد و مابقی آنها جنبه تشریحی و توضیحی دارد. امام خمینی در این توضیحات، شاهد مثال‌هایی از ادعیه و احادیث معصومین علیه‌السّلام آورده و با نگاهی شیعی به آنها پرداخته و دو عرفان شیعی و سنی را به هم نزدیک کرده است.
از این ۸۰ تعلیقه انتقادی، تنها ۳۶ مورد آن مربوط به مقدمه قیصری بر فصوص است که با بررسی بسیاری از این دیدگاه‌های اختلافی به این نتیجه می‌توان رسید که امام خمینی در این مباحث، صاحب نظر بوده و نظرات ایشان دارای قوت و استحکام بالایی نیز می‌باشد؛ به عنوان مثال:

۲.۱ - دیدگاه امام خمینی درباره اسمای الهی


ابن عربی و شارحان وی، در تقسیم بندی اسماء الهی به اسماء ذات و اسماء صفات و اسماء افعال، «اظهریت اسماء» را معیار قرار می‌دهند؛ در حالی که امام خمینی «فنای سالک» را میزان قرار می‌دهد.

۲.۲ - دیدگاه امام درباره حضرات خمس


در بحث « حضرات خمس »، ابن عربی و قیصری، در یک تقسیم بندی، «عالم واحدیت» را حضرت اول می‌گیرند، ولی امام خمینی، «احدیت اسمائی ذاتی» را حضرت اول دانسته و عالمش را سر وجودی می‌گیرد که اعم از سر وجودی علمی اسمائی و عینی وجودی است، لذا می‌توان ادعا نمود که امام خمینی دارای یک مکتب مستقل عرفانی است که حتی با مکتب استادش، آیة الله شاه آبادی هم فرق دارد و دلیل آن هم اختلاف نظر ایشان در ۴۰ تعلیقه، با آقای شاه آبادی است.
[۴] بررسی دیدگاه‌های اختلافی امام خمینی در تعلیقه بر مقدمه و شرح قیصری بر فصوص الحکم ابن عربی، دکتر عبد الرضا مظاهری، ص۱۴۰- ۱۴۱.
برای آشنایی با محتوای این اثر ارزنده و بسیار مهم عرفانی، مواردی ذکر می‌شود که امام خمینی در آن موارد، نظر خاص و متمایزی دارد. یادآوری: گزارش محتوای کتاب که از ۱ تا ۶۸، شماره گذاری شده است، با بهره گیری وافر و اقتباس و گزینش از مقاله ارزنده «گزیده آرای نقادانه امام خمینی در عرفان» همراه با برخی اصلاحات جزئی و هم آهنگ سازی، به انجام رسیده است.

۲.۳ - دیدگاه امام در میزان تمیز اسماء ذات


شارح فصوص، میزان در تمیز اسماء ذات و غیر آن را به اعتبار ظهور ذات در آن می‌داند. امام خمینی، این مطلب را خلاف ذوق عرفانی دانسته، می‌فرماید: «سالک به قدم عرفان، وقتی از فعل خود فانی شود، هر تجلی حق در این مقام بر قلب او از اسماء افعال است و بعد از خرق حجاب فعلی، تجلی حق بر قلبش، به اسماء صفاتی است و بعد از این، تجلی به اسماء ذاتی رخ می‌دهد.
[۵] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۱- ۲۲.


۲.۴ - نظر امام خمینی درباره جعل


شارح، جعل را متعلق به خارج دانسته و جعل را ایجاد در خارج می‌داند، اما امام خمینی، بر طریق اهل الله، وجود را حق و جعل را متعلق به ماهیت دانسته و اطلاق مجعول و جعل به تجلیات وجودیه اسمائیه در علم و عین را مشرب محجوبین می‌داند.
[۶] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۵.
البته امام، وجه جمعی برای این مطلب و مجعولیت وجود ارائه داده است و لذا در کتابی دیگر، از «جعل وجود» سخن گفته‌اند.
[۷] شرح چهل حدیث، امام خمینی، ص۵۳۹.


۲.۵ - دیدگاه امام درباره اعیان


شارح، اعیان را از حیث تعیناتش که عدمی است و امتیازش از وجود مطلق، راجع به عدم می‌داند، ولی حضرت امام آن را مخالف ذوق اهل عرفان و مخالف توحید دانسته‌اند و حتی مخالف کلام مشهور عرفا که گفته‌اند: «الاعیان الثابتة ما شمت رائحة الوجود ازلا و ابدا» یا «ان العالم غیب ما ظهر قط و الله ظاهر ما غاب قط».
[۸] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۷- ۲۸.
امام خمینی، این مطلب را که: «اسم، عبارت از ذات یا تجلی‌ای از تجلیات حضرت حق است»، مقبول نمی‌داند؛ اگر ذات از آن نظر که ذات است، مراد باشد.
[۹] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۹.
و این اشاره است به آنکه ذات از آن نظر که ذات است، ظهور و تجلی ندارد.
[۱۰] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۳۰.
[۱۱] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۷۳.


۲.۶ - نظر امام درباره جواهر جنسیه


شارح، از قول اهل نظر، اختلاف « جواهر جنسیه » را به «اعراض کلیه» می‌داند و امام طبق سخنی درست، اختلاف را به «جواهر فصلیه» می‌داند.
[۱۲] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۹_۳۰.


۲.۷ - ترتیب حضرات خمس و عوالم کلیه از نگاه امام خمینی


شارح، «حضرات خمس» و «عوالم کلیه» را ذکر می‌کند، ولی امام خمینی ترتیب آن را خلاف ذوق عرفانی دانسته و می‌فرمایند: «اول حضرات، «حضرت غیب مطلق» یا «احدیت اسماء ذاتیه» است و عالم آن، سر وجودی است که کسی را از آن اطلاعی نیست. دوم، «حضرت شهادت مطلقه» و عالمش، «عالم اعیان» در «حضرت علمی و عینی» است. سوم، «حضرت غیب المضاف الاقرب الی الغیب المطلق» که «وجهه غیبیه اسمائیه» است و عالمش، «وجهه غیبیه اعیانیه» است. چهارم، «حضرت غیب المضاف الاقرب الی الشهادة» که «وجهه ظاهره اسمائیه» است و عالمش، «وجهه ظاهره اعیانیه» است. پنجم، «احدیت جمع اسماء غیبیه و شهادیه» است و عالمش، «کون جامع».
[۱۳] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۳۲_۳۳.


۲.۸ - دیدگاه امام درباره حمد فعلی و حالی و قولی


شارح، در باب حمد فعلی و حالی نظری داده، ولی امام خمینی آن را رد کرده و افزوده که کون در اصطلاح عبارت است از وجود عالم از آن روی که عالم است؛ نه از آن روی که حق است و «کون جامع»، انسان کامل است. او حمد فعلی را اتیان اعمال بدنی و عبادات و خیرات می‌داند و امام آن را حمد نمی‌داند، بلکه حمد فعلی را عبارت از اظهار کمال محمود بالعمل می‌داند و هم چنین حمد حالی را.
[۱۴] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۴۲_۴۳.
شارح، حمد قولی حضرت حق نسبت به ذات خود را در مقام جمعی الهی، عبارت از این می‌شمارد که خدای متعال، نفس خود را به واسطه صفات کمالیه تعریف کند؛ همان صفاتی که در کتب نازل شده بر پیامبران الهی ذکر شده است، ولی امام خمینی این قول را رد کرده، آن را حمد او در مرآت تفصیلی اش می‌دانند؛ کما ان سمع و بصر العباد سمعه و بصره فی المرآة التفصیلیة و می‌فرمایند: حمد او ذاتش را در مقام جمعی الهی، ذاتا یکی است و به حسب تکثیر اسماء، اختلاف دارد، پس تجلی اسمایی به فیض مقدس، در وجه قولی، شق اسماع ممکنات و اعیان است و تجلی به «فیض اقدس»، در وجه قولی، به اعتبار شق اسماع اسماء است، پس او حامد است به لسان ذات و محمود الذات است و حامد است به لسان اسماء، و محمودش، ذات و اسماء است و حامد است به لسان اعیان و محمودش، آن دو است با اعیان.
[۱۵] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۴۳_۴۴.

ازجمله مباحث مهمی که امام‌ خمینی به‌تبع اهل معرفت، مورد بررسی قرار داده‌ است دو اصطلاح فیض اقدس و فیض مقدس می‌باشد ایشان درباره حقیقت و رابطه این دو فیض با اسماء و صفات الهی و ویژگی‌های این دو اصطلاح سخن گفته‌ است. از جمله ابتکارهای امام‌ خمینی در این مقام، تحلیل و بررسی رابطه تنگاتنگ خلافت و ولایت با فیض اقدس است که در کتاب‌های عرفان کمتر به آن توجه شده‌ است و نگاه ایشان در این مسئله در جای خود بی‌نظیر است چنان‌که کسی از عرفا مانند ایشان مفصل به فیض اقدس و مقدس نپرداخته‌ است. امام‌ خمینی حقیقت فیض اقدس را همان بسط و تجلی احدیت در کثرات اسمائی و اعیانی می‌داند که تمام اسماء از آن پدید می‌آیند و ازاین‌رو فیض اقدس که ظهور احدیت است خود باطن تمام اسما و صفات است بنابر نظر امام‌ خمینی فیض اقدس دو تجلی دارد یکی اسم اعظم و تجلی دوم اعیان ثابته است که همان تجلی الوهیت در حضرت علمیه است. به باور ایشان فیض مقدس نیز دو مقام و دو لحاظ دارد؛ مقام بطون که مستهلک و مندک در جهت حقی است و به ظل و سایه حق‌تعالی تعبیر می‌شود و مقام ظهور که در کثرات خلقی ساری است و از آن به «مدّ ظل» و بسط سایه تعبیر می‌شود. درحقیقت سایه بودن فیض مقدس به جهت وحدت آن است که همه کثرات در آن مضمحل می‌شوند و بسط سایه و مدّ آن به جهت ظهور وحدت در لباس کثرات اشاره دارد. امام‌ خمینی فرق فیض مقدس با فیض اقدس را در این می‌داند که فیض مقدس، فیض واحد منبسط در حضرت عین و تعینات خلقی است اما فیض اقدس واحد منبسط و در حضرت علمیه و مقام واحدیت است.
[۲۷] خمینی، روح‌الله، دانشنامه امام خمینی، ج۸، ص۶۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰.


۲.۹ - نظر امام خمینی در اطلاق عبد بر پیامبر


شارح، در فص آدمی، اطلاق عبد بر پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم را اسائه ادب می‌داند و امام، این سخن را سوء ادب در برابر خدا و رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم می‌داند، چرا که عبودیت بزرگ‌ترین افتخار پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم است.
[۲۸] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۵۴_۵۵.


۲.۱۰ - دیدگاه امام درباره معنی حکمت


شارح، معنی حکمت را علم به حقایق اشیاء، علی ما هی علیه و عمل به مقتضای آن می‌داند. امام خمینی، این معنی را رد کرده، می‌فرماید: حکمت که به پیامبران علیه‌السّلام افاضه شده، عبارت است از معرفت الله و شئون ذاتیه و تجلیات اسمائی و افعالی او در حضرت علمی و عینی به مشاهده حضوری و علم به کیفیت مناکحات و مراودات و نتایج الهیه در حضرت اسمائیه و اعیانیه به علم حضوری، سپس ایشان احتمال می‌دهند که حکمت، علم به کمال الجلاء و الاستجلاء باشد، چرا که کمال الجلاء، ظهور حق در آینه اتم و کمال الاستجلاء، شهود نفسش در آن است.
[۲۹] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۵۵.


۲.۱۱ - دیدگاه امام خمینی درباره عبارت «و ان شئت قلت ان یری عینه»


شارح، در شرح عبارت «و ان شئت قلت ان یری عینه»، می‌گوید: شاید مراد اعیان خارجیه باشد که تجلی ذاتی برای دیدن آن است. امام، این نظر را رد کرده و غایت خلقت و تجلی را ذات الهی می‌داند؛ همان طور که در حدیث «کنت کنزا مخفیا...» بدان اشاره رفته است و اعیان و اسماء را آینه تجلیات و نه عین آن، می‌داند.
[۳۰] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۵۶.


۲.۱۲ - نظر امام درباره عبارت «العجز عن درک الادراک ادراک»


شارح، از قول ابوبکر آورده که: «العجز عن درک الادراک ادراک». امام، این را رد کرده و آن را اگر ادراک عجز کذایی باشد، ادراک می‌دانند و گفته‌اند: شاید او چیزی شنیده و حفظ نکرده است، مانند آنکه اهل معرفت، غایت عرفان را ادراک عجز از عرفان می‌دانند.
[۳۱] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۵۸.


۲.۱۳ - کلام امام درباره جمله «هو للحق بمنزلة انسان»


شارح، در مورد جمله «هو للحق بمنزلة انسان العین من العین الذی یکون به النظر»، می‌گوید: همان طور که انسان العین (مردمک)، مقصود از عین (چشم) است، هم چنین انسان، مقصود اول از عالم است. امام، این را رد کرده و منظور ابن عربی را این می‌داند که انسان، مرآت مشاهده اشیاء است و حق به واسطه او به خلق نظر می‌کند، کما اینکه چشم از راه مردمک به موجودات می‌نگرد.
[۳۲] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۶۰.


۲.۱۴ - دیدگاه امام درباره حقیقت معراج


امام خمینی با ذکر سخن بعضی از اهل ذوق که گفته‌اند: «حقیقت معراج، تذکر ایام سالفه و اکوان سابقه است تا جایی که به تذکر حضرت علمی منتهی شود»، گرچه، آن را به عنوان تحقیق در باب حقیقت معراج، خلاف تحقیق دانسته‌اند، اما تذکر مذکور را حق می‌دانند.
[۳۳] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۶۳.
اضافه می‌کنیم که این مطلب، در آثار دیگر امام با تفصیل بیشتری یاد شده است و نظر امام این است که رجوع قهقرایی، در مشرب عرفان، درست نیست و خلاف سنت الله است، بلکه حقیقت معراج، حرکت معنویه انعطافیه است که با آن، دایره وجود، تتمیم شود و جمیع ما فی الشهود، به عالم غیب بازگردد و این در قوس صعودی صورت گیرد و این طور سلوک، شبیه مجذوبیت یک صنف از ملائکه مهیمه متحیره، در ذات ذو الجلال است که غفلت از کثرات به کلی دارند و ندانند که آدمی و عالمی خلق شده است.
[۳۴] شرح چهل حدیث، امام خمینی، ص۵۲۲.


۲.۱۵ - نظر امام دباره کلام نفسی


امام خمینی، کلام نفسی در «حضرت علمی» را عبارت از تجلی حبی که مظهر مکنون غیبی بر حضرات اعیانی در تجلی واحدی است، می‌دانند. ایشان، سمع را نیز «مقارعه خاصه» بین «تجلی واحدی» و «تجلی علمی» حاصل بعد از آن می‌دانند.
[۳۵] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۶۳- ۶۴.


۲.۱۶ - دیدگاه امام درباره حادث


شارح، حادث را متصف به وجود و اسماء و صفات را لازمه وجود دانسته و واجب می‌داند که حادث به لوازم وجود متصف شود و گر نه، لازمه اش تخلف لازم از ملزوم است. امام، آن (اسماء و صفات) را عین وجود در حضرت علمی و مستهلک در حضرت احدیت می‌دانند و می‌فرمایند: «چون عالم، ظهور حضرت جمع است، پس در آن کل اسماء و صفات، به طریق ظهور هست و وزان وجوب، وزان سایر اسماء و صفات است، پس عالم به واسطه وجوب پروردگارش، واجب است؛ همان طورکه به واسطه حیات پروردگارش، زنده و به واسطه علم پروردگارش، عالم است.
[۳۶] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۶۴_۶۵.
شارح، خراب دنیا و زوالش را منافی بقاء سلطنت اسمائیه در عالم ملک پنداشته و امام، این نظر را رد کرده و با توجه به آیه «کل یوم هو فی شان» می‌گوید: «عالم همیشه در ظهور و بطون است؛ از ازل تا ابد.
[۳۸] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۶۶_۶۷.


۲.۱۷ - نظر امام خمینی درباره تنزیه


امام خمینی با ذکر رای استادشان که: «تنزیه از نقایص امکانیه، تحدید نیست، چرا که آنها اعدام هستند و تنزیه از آنها به کمال وجود برمی گردد و مرجعش اطلاق است، نه تحدید»، می‌فرماید: «این سخن در صورتی حق است که نقایص امکانیه، عدم مطلق و غیر موجود و لو بالعرض، فرض شود، ولی سخن مذکور حق نیست و تنزیه کننده، نقایص را که حدود وجودند و موجودند (و لو بالعرض)، می‌بیند، لذا تنزیه به تحدید برمی گردد.
[۳۹] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۸۶.


۲.۱۸ - کلام امام درباره ملک استخلاف


شارح می‌گوید: حق تعالی، به اعتبار اثبات ملک استخلاف، خود را وکیل قرار داده است. حضرت امام، این نظر را رد کرده، می‌فرماید: «حقیقت ملک استخلاف، اثبات ملک برای مستخلف عنه و سلبش از خلیفه است و حقیقت خلافت، فقر محض است که در روایت پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم (الفقر فخری) به آن اشاره شده است، پس وکالت به اعتبار ملک استخلاف نیست، بلکه به اعتبار ملک استقلال است که نظر قوم نوح علیه‌السّلام به آن بوده است.
[۴۰] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۹۵- ۹۶.


۲.۱۹ - نظر امام درباره جمله «مقام تلوینی که از مقام تمکین بالاتر است»


شارح، مراد شیخ کبیر از «مقام تلوینی که از مقام تمکین بالاتر است» را تلوین در اسماء بعد از وصول می‌داند، ولی امام خمینی، مراد شیخ را تلوین حاصل برای سالک بعد از رجوع به خود و بقاء بعد از فناء می‌داند و این تلوین هم اعلی مراتب تلوین و هم اعلی مراتب تمکین است.
[۴۱] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۹۶.


۲.۲۰ - حدیث «لو دلیتم بحبل الهبط علی الله» از نگاه امام


شارح، مراد از حدیث «لو دلیتم بحبل الهبط علی الله» را این می‌داند که خدا در باطن زمین است و امام رحمة‌الله‌علیه ، مقصود را این می‌داند که خدا در باطن و ظاهر عوالم است، کما آنکه امام زمان عجّل‌الله‌فرجه‌الشریف در مقام دعا، او را چنین مورد خطاب قرار داده است: «یا باطنا فی ظهوره و ظاهرا فی بطونه».
[۴۲] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۹۷.


۲.۲۱ - دیدگاه امام دباره حدیث «اولیائی تحت قبابی»


شارح (قیصری)، مراد شیخ (ابن عربی) از ظالمین (اهل الغیب المکتنفین خلف الحجب الظلمانیة) را اولیاء مذکور در حدیث «اولیائی تحت قبابی لا یعرفهم غیری» دانسته است، ولی امام خمینی می‌فرماید: «چنین نیست و آنکه انیت و انانیت در او باشد، ولی خدا و تحت قبه او نیست، بلکه ولی نفس و تحت قبه نفسش است. مراد از ظالمین، کسانی هستند که فانی شده‌اند، ولی از فنای خویش فانی نگشته‌اند، چون نفوس خویش را شهود می‌کنند.
[۴۳] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۹۷_۹۸.


۲.۲۲ - نظر امام درباره اسم


حضرت امام با ذکر نظر استادشان که شیوخ عرفان اسم را آن چیزی می‌دانند که منشا اثر باشد، نظر تحقیقی خود را چنین رائه داده‌اند که بعض اسماء بنفسه و بعضی بالتبعیه منشا اثرند.
[۴۴] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۰۲_۱۰۳.


۲.۲۳ - دیدگاه امام خمینی درباره تخلل خلیل


تخلل خلیل علیه‌السّلام را اثر تخلل خدای تعالی و تجلی او دانسته است و امام آن را نتیجه قرب فرائض می‌داند.
[۴۵] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۱۱.


۲.۲۴ - نظر امام درباره ضمیر هو در قل هو الله


شارح، ضمیر «هو» در قل هو الله احد را برای شان می‌داند و امام، این را رد کرده و می‌فرماید: «این ضمیر، اشاره است به هویت غیبیه که همه صفات نزد آن مستهلک است».
[۴۶] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۱۲


۲.۲۵ - سخن امام درباره فنا


عارف شاه آبادی فنا را نتیجه قرب نوافل می‌داند و بقاء بعد از فناء را نتیجه قرب فرایض. امام می‌فرماید: در قرب نوافل، عبد، فانی ذاتی نمی‌شود، بلکه در این مقام، فناء صفاتی روی می‌دهد و حصول فنای تام، به قرب فرایض است.
[۴۷] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۱۴_۱۱۵.


۲.۲۶ - کلام امام در مورد «بطن‌ام»


امام خمینی در مورد «بطن‌ام» در روایت «السعید سعید فی بطن امه...» ، می‌فرماید: شاید مراد، مرتبه نفس الامر که عبارت از حضرت علمی است، باشد، چرا که سعادات و شقاوات و تمام تقدیرات از این عالم شامخ، مایه گرفته و لذا بداء از این عالم منشا می‌گیرد.
[۴۸] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۱۹.


۲.۲۷ - دیدگاه امام درباره حدیث قدح شیر


شارح، روایتی آورده که به پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم در خواب قدحی شیر داده می‌شود و ایشان آن را می‌آشامد تا سیر می‌شود و زیادی آن را به عمر می‌دهد. پیامبر، خود، شیر را به علم تاویل می‌فرماید. امام، در نقد این حدیث می‌فرمایند: چون پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم متحقق به تمام دایره وجود و مستجمع همه کمالات غیب و شهود است، وجود و کمالی خارج از وجود و کمال ایشان نیست تا زیادی باشد.
[۴۹] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۲۸_۱۲۹.


۲.۲۸ - کلام امام خمینی در مورد جمله «ان للربوبیة سرا و هو انت»


شارح، در مورد جمله «ان للربوبیة سرا و هو انت»، می‌گوید: آن سر عین ثابته است که اگر زایل شود، ربوبیت باطل می‌شود، چرا که ربوبیت به مربوب است و به زوال مربوب، زایل می‌شود. امام خمینی، این معنی را رد کرده و می‌فرماید: ربوبیت در این کلام، «ربوبیت ذاتیه مکتنفه به اسماء و صفات» است و سر آن، «مرتبه ذات عبد و عین خارجیه مکتنفه به اسماء و صفات او» است.
[۵۰] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۳۷


۲.۲۹ - مراد امام از جمله «الظل لا وجود له الا بالشخص»


شارح می‌گوید: «الظل لا وجود له الا بالشخص» و امام خمینی می‌فرمایند: «ظل، اصلا وجودی ندارد و اصل آن عدم تنور محل از نور منیر است و وجودش وجود خیالی است.
[۵۱] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۴۹.


۲.۳۰ - مراد امام از جمله «اذ القلب لیس اوسع من الوجود»


شارح می‌گوید: «اذ القلب لیس اوسع من الوجود». امام می‌گوید: این به لسان عموم است و گر نه، قلب از وجود اوسع است، زیرا مراد از وجود، وجود منبسط است و قلب پیامبر صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم اوسع از آن است، چرا که او به مقام «او ادنی» که مقام اتصال به احدیت است، واصل شده است.
[۵۲] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۶۷_۱۶۸.


۲.۳۱ - کلام امام در فص شعیبی


شیخ کبیر در فص شعیبی و به تبع او شارح، سخنی در باب اعراض دارند، ولی حضرت امام آن سخنان را خلاف تحقیق حکمی و عرفانی می‌دانند، چرا که جوهریت مصطلح حکما، منافی عرضیت مصطلح عرفا نیست.
[۵۳] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۷۲.


۲.۳۲ - دیدگاه امام درباره عقل اول


شارح، عقل اول را از ارواح مهیمه می‌داند و امام خمینی می‌فرمایند: چنین نیست و ملائکه مهیمین، مستغرق در بحار انوار جمال محبوب و بدون فتورند و نمی‌دانند که خدا خلقی آفریده است و به خود نیز نظر نکنند.
[۵۴] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۸۰_۱۸۱.
لازم به توضیح است که این مطلب، مطابق نظر استاد امام است که معتقدند اولین تعینی که ظهور و جلوه اطلاقی پروردگار به خود می‌گیرد، ملائکه مهیمین است و آن ماهیتی است که وقتی وجود پیدا کند، فقط مدرک خالق است؛ طوری که از ذات خود هم غافل است و تعین ثانی، ماهیتی است که چون وجود پیدا کند، مدرک خود و پروردگار خود است و آن عقل اول است.
[۵۵] رشحات البحار، ص۱۵۱- ۱۵۲.


۲.۳۳ - مراد امام از اذن خدا


عارف شاه آبادی در مورد اذن خدا در خوارق عادات که دو قسم ذاتی قدیم و عرضی حادث دارد، فرموده است: «اذن ذاتی قدیم، اذن خدا، به عین ثابته احمدی برای احاطه به جمیع اعیان است و العرض غیر ذلک». حضرت امام می‌فرمایند: مراد این نیست، سپس با نقل سخن شیخ اکبر (و القابل من فیضه الاقدس)، می‌افزایند که چون قابلیت به فیض اقدس در نشئه علمیه است، پس اذن در این نشئه، اذن ذاتی قدیمی و به تبع، تجلی ذاتی قدیم است و وجود مفاض به فیض مقدس بر اعیان در نشئه عینیه، عارضی حادث است و اذن در آن نیز عرض حادث است.
[۵۶] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۸۲- ۱۸۳.
امام خمینی با ذکر سخن استادشان (کلامی که عین ذات است و کلام نفسی است، عبارت است از خبر دادن او از غیب احدیتش...) ، می‌فرمایند: این مسلک حکیم است و ذوق عارف جز این می‌باشد و کلمات قولیه نیز تجلی ذات به اسم متکلم است.
[۵۷] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۸۴_۱۸۵.


۲.۳۴ - دیدگاه امام در مسئله طی الارض


شارح به تبع ابن عربی ، در مسئله طی الارض و کیفیت آن؛ مثلا حصول عرش بلقیس از سبا نزد سلیمان علیه‌السّلام ، قایل به ایجاد و اعدام شده است، ولی امام، قایل به صحت انتقال از مسافات بعید و عدم تقیید قدرت الهی هستند، چون نور که در یک ثانیه، شصت هزار فرسخ راه می‌پیماید و این در عالم ماده است که قابل قیاس با قوای روحانی نیست و این معیاری برای آن عالم معنوی است.
[۵۸] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۹۳.


۲.۳۵ - نقد سخن شارح درباره عدم نص نبی


حضرت امام با بیانی عرفانی سخن شارح را در عدم نص نبی صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم بر خلافت، نقد فرموده و اظهار منصب الهی خلافت به تنصیص را از اعظم فرایض بر رسول الله صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم می‌دانند، چرا که خلافت ظاهره، تحت اسماء کونیه است و از خلق، مخفی و اظهار آن به علم الهی لازم است.
[۵۹] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۹۷_۱۹۸


۲.۳۶ - دیدگاه امام درباره مقام حضرت اسمائیه


شارح، حضرت اسمائیه را مقام جمع مطلق دانسته است و امام این را که مقام واحدیت است، مقام کثرت اسمائی می‌دانند که در آن بین اسماء، نسبت محاط و محیطی و حاکم و محکومی جاری است، اما در مقام احدیت مطلق چنین نیست.
[۶۰] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۰۲_۲۰۳


۲.۳۷ - دیدگاه امام درباره افتقار


شارح، افتقار را لازم حقیقت دانسته، ولی امام، عین حقیقت می‌دانند، چرا که حقیقت، وجودی است که عین ربط و افتقار است؛ مگر آنکه حقیقت را ماهیت بدانیم که افتقار، لازم آن است، نه عین آن، زیرا ماهیات مناط استغناء هستند، نه افتقار. این بر مسلک حکیم متاله است، اما ذوق عرفانی، مقتضی این است که مفتقر، ذات ماهیت باشد که مجعول است و در وجود، جعل نیست.
[۶۱] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۰۴_۲۰۵.


۳ - تعلیقات بر مصباح الانس




۳.۱ - دیدگاه امام درباره اسم مستأثر


امام از استادشان نقل می‌کنند که اسم مستاثر، ذات احدیت مطلق است و این خود، همان اسم ذاتی بدون مظهر در نظر ابن عربی است که قائل به دو گونه اسم ذاتی است، سپس می‌افزاید به نظر من اسم متساثر هم اثر در عین دارد، اما اثر آن نیز مستاثر است(نه اینکه فاقد اثر در عین باشد).
[۶۲] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۱۸.
شارح، اسم مستاثر را شئون غیر ظاهره الهی که در صدد ظهور است، می‌داند و امام، ضمن رد نظر او می‌گویند: ظاهر کلام ابن عربی این است که اسم مستاثر، غیر قابل ظهور است، نه به دلیل عدم تناهی شئون، بلکه چون از مکنون غیبی است و حتی اگر شئون الهی، متناهی شمرده شود، حکم اسم مستاثر آشکار نمی‌شود.
[۶۳] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۱۹.


۳.۲ - کلام امام درباره جمله «و التحقیق ان کون الحق»


شارح می‌گوید: «و التحقیق ان کون الحق تعالی مختارا من حیث ذاته الغنیة عن العالمین لا ینافی الوجود من حیث صفاته...» . امام خمینی این بیان را خلاف تحقیق می‌دانند؛ گرچه، استاد استادان ایشان میرزا هاشم (قدس سره) با آن موافق است؛ بدین دلایل که اولا، اگر مراد از حق، «مرتبه ذات من حیث هی هی» باشد که به صفتی وصف نمی‌شود، حتی به اسماء ذاتیه و اگر مراد، «مرتبه احدیت» باشد نیز گرچه به اسماء ذاتیه متصف است، اما اختیار از اسماء ذاتیه نیست. ثانیا، اگر وجوب، منافی اختیار باشد، پس اثبات آن برای حق، «از حیث مرتبه واحدیت»، بلکه مرتبه ظهور، باطل و فاسد است. ثالثا، وجوب، منافی اختیار نیست، بلکه آن را مؤکد می‌سازد و اختیار غیر واجب، اختیار نیست عند التحقیق.
[۶۴] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۲۸_۲۲۹.


۳.۳ - نقد امام بر قائلین به واسطه بین وجود و عدم


شارح، در جواب معتزله که قائل به واسطه‌ای بین وجود و عدم هستند و از آن به حال تعبیر می‌کنند، تعلیلی نادرست دارد و امام در پاسخ، قول به «ثبوت ماهیات» را از قول به «واسط بین وجود و عدم» جدا می‌کند و پاسخ شبهه قائلان به حال را همان کلام حکیمان می‌داند که آنچه موجود نباشد، عدم و هیچ است.
[۶۵] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۳۰.


۳.۴ - نظر امام درباره اعتبارهای فیض


امام خمینی به طور مبسوط نظر خود را در مورد اعتبارهای فیض منبسط بیان کرده و نظر شارح را غیر منقح می‌داند.
[۶۶] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۳۵_۲۳۷.


۳.۵ - نظر امام درباره نسبت جوهر و عرض


ایشان رای شارح را در باب «نسبت جوهر و عرض و تقوم دومی به اولی»، درست ندانسته و تقویم و تقوم بین اسماء متجلیه و مظاهر را به وجه دیگری می‌داند، ولی مطلب را بسط نداده است.
[۶۷] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۴۶.


۳.۶ - دیدگاه امام در ادراک روحانی جملی


امام، «ادراک روحانی جملی» را «سر وجود احدی» می‌داند، نه عقل هیولانی به اصطلاح حکیم را که استادشان آن را محتمل شمرده است.
[۶۸] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۴۹.


۳.۷ - کلام امام درباره جمله «بل التحقیق ان ذلک القاصر»


شارح گفته است: «بل التحقیق ان ذلک القاصر اذا ضم الی الکامل الاخر، اقتضی وصفا فوق الکمال، لا نقصانا» و امام فرموده‌اند: این تحقیق ارزشی ندارد، زیرا ضمیمه شدن چیزی به چیز دیگر، مفید شیئیت دیگری برای امری از امور نیست...
[۶۹] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۰.


۳.۸ - دیدگاه امام درباره وجود مطلق


امام، برهان شارح را که: «وجود مطلق، موجود است، به دلیل صدق قول «الوجود موجود»»، مخدوش می‌داند، چرا که شارح، مفهوم را با مصداق و حمل اولی را با شایع در هم آمیخته است و قول محقق طوسی را که: «ماهیت او عین وجودش است»، بهترین دلیل بر مطلوب دانسته است، زیرا سلب ماهیت از او، سلب همه تعینات و اثبات احاطه او بر قاطبه وجودات و موجودات و واجدیت او نسبت به همه کمالات است.
[۷۰] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۴.
امام، برهان دیگر شارح را مبنی بر اینکه «ان الوجود المطلق لو لم یکن موجودا کان معدوما و الا کذب اجلی البدیهیات»، غلط و ناشی از اخذ «مطلق وجود» به جای «وجود مطلق» می‌داند.
[۷۱] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۴.


۳.۹ - کلام امام درباره نسبت مفهوم وجود


شارح، گمان کرده نسبت مفهوم وجود به ما صدق علیه، نسبت حقیقت کلیه بر افراد و ماهیت بر مصادیقش است و امام این را صحیح نمی‌دانند، چرا که حقیقت وجود که عین حق است، ماهیت کلیه‌ای که بر افرادش صدق کند، نیست.
[۷۲] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۵.
شارح، شبهه‌ای نقل کرده که: «ان المطلق لا تحقق له الا فی الذهن و الواجب من یجب وجوده فی الخارج...» و پاسخی داده است. امام، شبهه و پاسخ را صحیح ندانسته و شبهه را ناشی از اشتباه مفهوم ذهنی به حقیقت خارجی می‌داند.
[۷۳] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۶.


۳.۱۰ - دیدگاه امام درباره اثبات وجود کلی طبیعی


امام خمینی، اثبات وجود کلی طبیعی را با کمک تحقق داشتن وجود مخلوط، علی رغم نظر بعض محققین، رد کرده و اثبات آن را از طریق حمل طبیعی بر افراد خارجی، در حالی که حمل مقتضی اتحاد است و... میسر می‌داند.
[۷۴] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۷.


۳.۱۱ - کلام امام درباره جمله «الثانی یقتضی ان»


امام، در مورد قول شارح مبنی بر اینکه: «الثانی یقتضی ان یتعین المهیة قبلها...» نظر دارند و در مورد شارح می‌گوید: حق این است که در کلام این شارح، در بسیاری از موارد، غلطهای شگفتی وجود دارد.
[۷۵] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۸.

شارح می‌نویسد: «و هذه النسبة... فانها سر سریان وجود الحق فی المظاهر» و امام این مطلب و امثال آن را از لوازم ماهیت و نقص دانسته و از اسرار سریان حق نمی‌داند.
[۷۶] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۸.


۳.۱۲ - دوشبهه درباره وجود مطلق


شارح، دو شبهه نقل می‌کند: یکی اینکه اگر وجود مطلق ، واجب باشد، پس کل وجود، واجب است و دیگر آنکه وجود، موجود نیست؛ همان طورکه کتابت، کاتب نیست. امام، اولی را ناشی از عدم فرق بین «وجود مطلق» و «مطلق وجود» می‌داند و دومی را مربوط به اصل تحقق وجود و نه بحث وجود مطلق.
[۷۷] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۷۰_۲۷۳.


۳.۱۳ - دیدگاه امام درباره علم خداوند


شارح، در مورد علم خداوند می‌گوید: «علم او نسبت به کلی، کلی و نسبت به جزئی، جزئی است»، ولی امام آن را رد کرده و علم او را نسبت به کلی و جزئی، کلی می‌داند.
[۷۸] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۷۴.


۳.۱۴ - دیدگاه امام درباره ابداع و اختراع


شارح، ابداع و اختراع را برای آنچه ماده و مدت ندارد، می‌داند و ابداع را مناسب قدرت و اختراع را مناسب حکمت می‌شمارد و تکوین را شامل آنچه تنها ماده دارد و احداث را مخصوص آنچه ماده و مدت دارد، می‌داند، ولی امام تحقیق را این می‌داند که ابداع، شامل کل موارد مذکور است، چون ایجاد خدای متعال، منزه از هر چیزی است که توهم شود؛ چه ماده و مدت و چه غیر آن از نشانه‌های مخلوقات.
[۷۹] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۷۶.


۳.۱۵ - کلام امام درباره «ظلمت»


شارح، «ظلمت» را مدرک دانسته است، ولی امام خمینی آن را عدم محض و غیر مدرک می‌داند.
[۸۰] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۸۴.


۳.۱۶ - کلام امام درباره تحقق جعل به اقتران


امام، ضمن رد قول شارح مبنی بر تحقق جعل به اقتران وجود با ماهیات، می‌فرماید: جعل، متعلق به ماهیات است.
[۸۱] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۸۹.
ایشان به وجهی لطیف، بین قول به اصالت وجود و مجعولیت ماهیت و قول عرفا در مجعولیت ماهیت و نیز قول به مجعولیت وجود و اعتباریت ماهیت را جمع کرده است.
[۸۲] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۸۸.


۳.۱۷ - سخن امام در مورد جمله «و اما الاسم الله»


شارح، می‌گوید: «و اما الاسم الله فقیل اسم لمرتبة الالوهیة و الظاهر انه اسم الوجود و التجلی باعتبار تلک المرتبة الجامعة»، ولی امام تحقیق را این می‌داند که اسم الله، «اسم احدیت جمعی اسمائی» است به اعتبار وجهه ظهور در عالم اسماء و صفات.
[۸۳] تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۹۳.


۴ - فهرست منابع



۱. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، الامام الخمینی، مؤسسه پاسدار اسلام، الطبعة الثانیة، قم، ۱۴۱۰ ق.
۲. مقاله «بررسی دیدگاه‌های اختلافی امام خمینی در تعلیقه بر مقدمه و شرح قیصری بر فصوص الحکم ابن عربی»، دکتر عبد الرضا مظاهری، در فصل نامه آینه معرفت، بهار ۱۳۸۷، شماره ۱۴.
۳. مقاله «گزیده آرای نقادانه امام خمینی در عرفان»، دکتر محمد هادی مؤذن جامی، در دوماه نامه کیهان اندیشه، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۰، شماره ۳۵.

۵ - پانویس


 
۱. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۴، مقدمة الناشر.
۲. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۳۱۱.
۳. بررسی دیدگاه‌های اختلافی امام خمینی در تعلیقه بر مقدمه و شرح قیصری بر فصوص الحکم ابن عربی، دکتر عبد الرضا مظاهری، ص۱۲۴.
۴. بررسی دیدگاه‌های اختلافی امام خمینی در تعلیقه بر مقدمه و شرح قیصری بر فصوص الحکم ابن عربی، دکتر عبد الرضا مظاهری، ص۱۴۰- ۱۴۱.
۵. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۱- ۲۲.
۶. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۵.
۷. شرح چهل حدیث، امام خمینی، ص۵۳۹.
۸. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۷- ۲۸.
۹. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۹.
۱۰. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۳۰.
۱۱. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۷۳.
۱۲. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۹_۳۰.
۱۳. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۳۲_۳۳.
۱۴. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۴۲_۴۳.
۱۵. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۴۳_۴۴.
۱۶. خمینی، روح‌الله، مصباح‌الهدایه، ص۱۸-۱۹، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶.    
۱۷. خمینی، روح‌الله، مصباح‌الهدایه، ص۴۵، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶.    
۱۸. خمینی، روح‌الله، تعلیقات علی شرح الفصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۴۳، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۰ قمری.    
۱۹. خمینی، روح‌الله، شرح دعاء السحر، ص۱۱۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶.    
۲۰. خمینی، روح‌الله، مصباح‌الهدایه، ص۱۲، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶.    
۲۱. خمینی، روح‌الله، مصباح‌الهدایه، ص۵۱، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶.    
۲۲. خمینی، روح‌الله، مصباح‌الهدایه، ص۱۶-۱۷، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶.    
۲۳. خمینی، روح‌الله، مصباح‌الهدایه، ص۳۴، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۶.    
۲۴. خمینی، روح‌الله، تعلیقات علی شرح الفصوص الحکم و مصباح الانس، ص۸۲، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۰ قمری.    
۲۵. خمینی، روح‌الله، تعلیقات علی شرح الفصوص الحکم و مصباح الانس، ص۲۹۲، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، ۱۴۱۰ قمری.    
۲۶. خمینی، روح‌الله، تقریرات فلسفه امام خمینی، ج۲، ص۲۷۰، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۸۵.    
۲۷. خمینی، روح‌الله، دانشنامه امام خمینی، ج۸، ص۶۸، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰.
۲۸. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۵۴_۵۵.
۲۹. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۵۵.
۳۰. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۵۶.
۳۱. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۵۸.
۳۲. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۶۰.
۳۳. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۶۳.
۳۴. شرح چهل حدیث، امام خمینی، ص۵۲۲.
۳۵. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۶۳- ۶۴.
۳۶. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۶۴_۶۵.
۳۷. رحمن/سوره۵۵، آیه۲۹.    
۳۸. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۶۶_۶۷.
۳۹. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۸۶.
۴۰. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۹۵- ۹۶.
۴۱. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۹۶.
۴۲. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۹۷.
۴۳. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۹۷_۹۸.
۴۴. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۰۲_۱۰۳.
۴۵. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۱۱.
۴۶. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۱۲
۴۷. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۱۴_۱۱۵.
۴۸. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۱۹.
۴۹. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۲۸_۱۲۹.
۵۰. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۳۷
۵۱. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۴۹.
۵۲. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۶۷_۱۶۸.
۵۳. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۷۲.
۵۴. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۸۰_۱۸۱.
۵۵. رشحات البحار، ص۱۵۱- ۱۵۲.
۵۶. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۸۲- ۱۸۳.
۵۷. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۸۴_۱۸۵.
۵۸. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۹۳.
۵۹. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۱۹۷_۱۹۸
۶۰. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۰۲_۲۰۳
۶۱. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۰۴_۲۰۵.
۶۲. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۱۸.
۶۳. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۱۹.
۶۴. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۲۸_۲۲۹.
۶۵. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۳۰.
۶۶. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۳۵_۲۳۷.
۶۷. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۴۶.
۶۸. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۴۹.
۶۹. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۰.
۷۰. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۴.
۷۱. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۴.
۷۲. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۵.
۷۳. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۶.
۷۴. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۷.
۷۵. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۸.
۷۶. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۶۸.
۷۷. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۷۰_۲۷۳.
۷۸. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۷۴.
۷۹. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۷۶.
۸۰. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۸۴.
۸۱. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۸۹.
۸۲. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۸۸.
۸۳. تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، امام خمینی، ص۲۹۳.


۶ - منبع



• نرم افزار عرفان۳، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
• دانشنامه امام خمینی، تهران، موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۰۰ شمسی.






آخرین نظرات
کلیه حقوق این تارنما متعلق به فرا دانشنامه ویکی بین است.